نشریه بین المللی مطالعات زنان مسلمان

نشریه بین المللی مطالعات زنان مسلمان

بازنمایی هویت زن ایرانی در گفتمان انقلاب اسلامی: تحلیل انتقادی فرکلاف با رویکرد تقاطعی در فضای فرهنگی، سیاسی و دیجیتال

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشگاه جامع امام حسین
10.22034/mws.2026.2062472.1019
چکیده
این پژوهش با هدف پاسخ به این پرسش که گفتمان انقلاب اسلامی چگونه هویت زن ایرانی را بازنمایی می‌کند، از تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف برای واکاوی بازتعریف هویت زنان در بستر فرهنگی، سیاسی و اجتماعی ایران بهره برد. چارچوب نظری پژوهش بر تحلیل گفتمان انتقادی، رویکرد اسلامی و نظریه تقاطع‌گرایی استوار است تا رابطه زبان و قدرت، کرامت دینی و تفاوت‌های درون‌گروهی را کاوش کند. داده‌ها از اسناد رسمی، رسانه‌های عمومی و محتوای دیجیتال گردآوری شدند. یافته‌ها نشان داد که گفتمان انقلاب اسلامی با واژگان کلیدی («کرامت»، «توانمندسازی»، «عدالت جنسیتی») و استعاره‌هایی («پیشران تمدن اسلامی»، «ستون استوار مقاومت») زنان را در نقش‌های مادر و همسر وفادار، کارآفرین و دانش‌آموخته، و الگوی مقاومت تمدنی بازنمایی می‌کند که با موازین اسلامی همراه است. رسانه‌ها و محتوای دیجیتال این هویت را با روایت‌های قهرمانانه تقویت می‌کنند. این گفتمان، هویت زن را در تقابل با گفتمان‌های غربی، که زنان را به ابزاری مصرفی تقلیل می‌دهند، به «مادر-کنشگر تمدنی» و «زن مقاوم علمی» ارتقا می‌دهد، اما شکاف‌هایی با واقعیت‌های اجتماعی مانند مشارکت اقتصادی محدود و نابرابری‌های تقاطعی دارد. تحلیل تقاطعی نشان داد که این گفتمان با ادغام نقش‌های خانوادگی، علمی و تمدنی، انسجام اجتماعی و مشروعیت نظام را تقویت می‌کند، اما عمدتاً زنان شهری و تحصیل‌کرده را بازنمایی کرده و زنان روستایی و اقلیت‌های قومی کمتر دیده می‌شوند. پژوهش بر ضرورت سیاست‌گذاری برای تقویت نقش اقتصادی زنان، کاهش نابرابری‌های جغرافیایی و قومی، و تعمیق عدالت جنسیتی تأکید دارد.
کلیدواژه‌ها